سن گندم

حشره‌ای است به طول ۸/۱۲- ۸ و به عرض ۸ - ۵ میلیمتر و علت اصلی دامنه نسبتاً وسیع تغییرات در اندازه حشره کامل، شیوه زندگی آفت است.

حشره‌ای است به طول 8/12- 8 و به عرض 8 - 5 میلیمتر و علت اصلی دامنه نسبتاً وسیع تغییرات در اندازه حشره کامل، شیوه زندگی آفت است. بر اساس بررسیها و مشاهدات در سراسر مناطق سن خیز کشور این حشره دو شیوه زندگی دارد که این خود منجر به تغییراتی در اندازه آفت شده است.

جمعیتی از این حشره که در زیستگاه­های طبیعی واقع در ارتفاعات زندگی می‌کنند، ضمن تغذیه از گیاهان غیر زراعی به خصوص گندمیان، بدون آنکه پروازهای قابل توجهی انجام دهند، به زاد و ولد می‌پردازند، افراد این گروه، کوچک و طول و عرض آنها به ترتیب 5/10-8 و 8/6- 5 میلیمتر است. گروه دوم از این حشره، که از گندم و جو تغذیه می‌کنند، به خصوص آنهایی که به مزارع آبی حمله ور می‌شوند، جثه ای بزرگتر دارند و طول و عرض آنها به ترتیب 8/12- 8/9 و 6/8 – 2/6 میلیمتر می‌باشد.

رنگ حشره کامل، بسیار متغیر بوده و رنگ عمومی آنها قهوه ای و زرد خاکی است که این نیز از روشن تا تیره تغییر می‌کند. به علاوه نمونه‌هایی به رنگ سیاه، قرمز، مسی و زرد کهربایی نیز دیده می‌شود .

تخم حشره، کروی و قطر آن یک میلیمتر است. رنگ تخم تازه سبز روشن است و روی تخم سوراخهای تنفسی (MICROPYLE)  واقع است. رنگ پوره های سن اول، بلافاصله بعد از خروج از تخم سبز بسیار روشن است که پس از چند ساعت متمایل به سیاه و از سن دوم به بعد، رنگ اصلی پوره ها نمایان می‌شود. وجه تمایز پوره ها به خصوص پوره­های سنین 4 و 5، بسیار بارز است، بدین معنی که بال از سن چهارم پورگی جوانه می زند و در سن پنجم مشخص­تر می‌گردد.

مناطق انتشار سن گندم در حال حاضر از طرف باختر به مرزهای ایران با عراق و ترکیه و از طرف خاور به مرزهای کشور با افغانستان و پاکستان می رسد، به عبارت دیگر، از مرزهای غربی تا شرقی بجز کویرهای مرکزی فلات ایران، زیر پوشش این حشره قرار دارد. در شمال کشور این حشره به جز در نوار ساحلی دریای خزر، در بقیه مناطق فعالیت خود را گسترش داده است و تا مرزهای ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان پیش رفته است. در جنوب کشور نیز فقط نوار ساحلی دریای عمان و خلیج فارس و قسمتی از جلگه خوزستان از حملات این آفت مصون مانده است .

 

گیاهان میزبان سن گندم

سن گندم عمدتا از گرامینه‌ها تغذیه می‌کنند، بخصوص از گندم و جو و چاودار و ذرت و نازک برگاو گیاهان وحشی دیگر مثل شاهدانه و علف­های پهن برگ به عنوان میزبان دوم که عمدتا شامل خار شتر می‌باشد و نیز بعضی درختان خزان کننده مثل درخت بلوط .

در طول دوره زیستی، سن گندم فقط 1 تا 5/2 ماه را به عنوان یک حشره کامل بر روی گیاه سبز به سر می برد و بقیه سال را به حالت استراحت در زیر پوشش گیاهی دامنه تپه ها می­گذراند. این دوره استراحت شامل 2 فاز است:

  1. تابستان گذرانی در طول ماه­های گرم و خشک آخر تابستان و پائیز
  2. زمستان گذرانی در طول ماه­های خیلی سرد و زمستان

جمعیت آفت در محل­های استراحت یا زمستان­گذرانی، اغلب با تراکم 10 تا 60 سن در هر متر مربع، خیلی کپه­ای و مجتمع هستند. کوهستان­های مخصوص زمستان­گذرانی آفت معمولا در حدود 10 تا 20 کیلومتر از مزارع گندم فاصله دارند؛ اگر چه حشره می­تواند تا مسافت 150 کیلومتری دورتر نیزپرواز کند. در بهار، سن­های بالغ زمستان­گذران به پایین، به سمت مزارع مهاجرت می‌کند. مهاجرت می­تواند متناوب صورت گیرد و حداکثر در طول یک ماه کامل شود. بعد از تغذیه، جفت­گیری صورت گرفته و سپس تخم­ریزی انجام می‌شود، با تکمیل سن پورگی و در نهایت ظهور حشره کامل، نسل جدید یک نسل کامل تشکیل می‌شود .

(قابل ذکر است که اولین پیشتازها در اولین فرودها معمولا حشرات نر هستند)

 

سیکل زندگی

تخم ها در دسته­های کوچک، معمولا 14تایی روی برگ­های گیاه در مناطق آلوده گذاشته می‌شود. دوره رشد و نمو تخم­ها که در eurygaster spp سبز رنگ هستند، در شرایط مزارع و در دمای 20 درجه سانتی گراد حدودا 9 تا 10 روز طول می­کشد. بعد از تفرخ تخم­ها پوره­ها قبل از آنکه به سمت خوشه­ها پراکنده شوند، به صورت دسته جمعی در اطراف پوسته­های تخم­شان باقی می­مانند. قبل از تبدیل شدن به حشره کامل، پوره­ها 5 بار پوست­اندازی می­کنند و 4 سن، پورگی هر کدام حدود 4 روز طول می­کشد. در حالیکه آخرین مرحله رشد طولانی­تر بوده و در حدود 10 تا 11 روز به طول می­انجامد. مراحل رشد و نمو از تخم تا حشره کامل حداقل 35 تا 37 روز و حداکثر 50 تا 60 روز بوده که به 2 فاکتور بستگی دارد:

  1. دسترسی به غذا
  2. شرایط آب و هوایی

 

تغذیه حشره

پوره­ها بیشتر عمرشان را روی ساقه و خوشه غلات سپری کرده و در صو رت گرمی هوا، قادرند تغذیه خود را در طول شب انجام دهند. با این وجود، در طول گرمای روز اکثراً پوره ها در جستجوی پناهگاهی در برگ­های پایین یا در خاک هستند. 5 مرحله پورگی وجود دارد و سن­های بالغ نسل جدید به بیشترین وزن نیاز دارند، چرا که بقای آنها در آینده، بستگی به ذخایر چربی انباشته شده آنها دارد .در سنین آخر، پوره­ها تحرک کمتری دارند و اغلب به مدت چند ساعت بی­حرکت باقی می­مانند. در این مرحله اگر گندم ها زود برداشت شده باشند، این حشرات قادر نخواهند بود که به میزان کافی ذخیره چربی در بدنشان بسازند و این مسئله در بقاء آنها در آینده تاثیر زیادی دارد.

 

تغییرات جمعیت

جمعیت سن گندم بوسیله

  • عوامل زنده: شامل شکارچی ها و پارازیتها
  •  عوامل غیر زنده: شامل عوامل اقلیمی، عملیات کشاورزی، و کاربرد آفتکش ها تنظیم می‌شود.

 

 عوامل زنده

سن­های غلات اگر چه مورد حمله تعداد کثیری قرار می­گیرند ولی در این میان، شکارچیان بند پا مانند عنکبوت­ها، سوسک­ها از خانواده carabidae و مگس­های tachinid کلیدی­تر هستند، اگر چه حشرات شکارچی دیگری مثل زنبورها, سن­های Nabidae و بالتوری­ها نیز می­توانند تحت شرایط خاصی مهم باشند. سن­های گندم همچنین مورد حمله پارازیت­های اختصاصی­تر قرار می­گیرند که مهمترین آنها از (Hymenoptera) بوده و تخم سن را پارازیته می‌کند. عوامل زنده دیگر شامل نماتد ها و میکروارگانیسم ها هستند که در مورد آنها مطالعات و شواهد کمتری وجود دارد .

 

عوامل غیر زنده 

به عوامل مختلفی مثل در دست بودن یا نبودن غذا، شرایط اقلیمی، کاربرد حشره­کش­ها و غیره به عنوان عوامل غیر زنده مؤثر بر دینامیسم جمعیت آفت اشاره کرده اند.

 

1.غذا

یکی از عوامل اصلی مرگ­ومیر می­تواند ناکافی بودن غذا باشد. این رخداد در طول طغیان­های بزرگ یا بعد از آن روی می­دهد، زمانی که سن­های مادر مزارع گندم را قبل از آن که گندم به خوشه بنشیند از بین می­برند. بنابراین پوره­ها قبل از بلوغ به دلیل عدم وجود غذا یا عدم توانایی در ذخیره کردن چربی کامل، در مراحل زمستان­گذرانی می­میرند.

 

2.شرایط اقلیمی

در بهار شرایط اقلیمی بسیار مهم است چرا که اگر هوا سرد و مرطوب باشد مانعی جدی برای تولید مثل و بقای پوره­های جوان محسوب می‌شود .

اگر غذای فراوان وجود داشته باشد و هوا مطلوب باشد این حشرات می­توانند ذخایر چربی مورد نیاز خود را در طول 10 روز یا کمی بیشتر انباشته نمایند، با این وجود، باران­های سنگین می­تواند تغذیه را کم کرده یا مانع آن شود. این ذخایر چربی است که تعیین می‌کند چه مسافتی را حشره می­تواند بهنواحی زمستان­گذرانی مناسب­تری مهاجرت کند، یا چه مدت می تواند در اماکن تابستان گذران یا زمستان گذران زنده بماند . گفتنی است که سن گندم یک حشره گرما و آفتاب دوست است و در هوای گرم و مرطوب و بدون بادهای شدید، تمام مراحل زیستی از قبیل مهاجرت بهاره، بلوغ جنسی، تغذیه،تخم­ریزی، تفرخ تخمها و رشد و نمو پورگی و... با موفقیت بیشتری روی می­دهد. هوای نمناک و بادهای شدید، اثر نامطلوب بر رشد و نمو جمعیت و در نتیجه بقای آن­ها دارد .

 

3.دما

مطالعات در مورد واکنش سن گندم به درجه حرارت نشان داده است که بسته به حالت فیزیولوپیکی حشره، از درجه حرارت 6 تا 25 درجه سیلیسیوس بصورت افزایشی فعال می‌شوند و بین 25 تا 37 درجه فعالیتشان کاهش می یابد و این در حالی است که در فاصله 37 تا 48 درجه افزایش فعالیت مجدد وجود دارد که به این مقطع فعالیت بیماریزایی یا Pathologic activity می­گویند. بعد از این مرحله و در درجه حرارت حدود 5/49 درجه سیلیسیوس حشره می­میرد. در نواحی ایران سن گندم حداکثر دمای 30 درجه و حداقل دمای5/2- تا 3 - درجه سانتی گراد را می­تواند تحمل کند .

 

4.آب، باران و رطوبت نسبی

حشره کامل نسل جدید می­تواند بر روی گندم خشک تغذیه کرده و آب مورد نیاز خود را به صورت آب آزاد یا از طریق شیره گیاهی تامین کند . در صورت وجود غذا و عدم وجود آب، حشره 9 تا 10 روز بعد می میرد . گفتنی است که بارانهای سنگین مرگ و میر تخم ها و پوره ها را افزایش می دهد .

 

5- باد

وقتی سن های با لغ برای پرواز آماده شدند و در عین حال شرایط د ر مزارع مناسب باشد آنها شروع به پرواز مهاجرتی می‌کنند، باید توجه کرد که اکثریت سن ها شروع به پرواز در جهت باد می‌کنند و اگر این جهت انها را به نواحی مساعد ببر ( کوهستانها در مهاجرت تابستانی و دشتهای زیر کشت در بهار ) پرواز موفقیت امیز خواهد بود . در غیر این صورت مرگ ومیر زیادی در نتیجه این پروازها حادث می‌شود که دلیلی است بر ضرورت مهاجرت آفت.

 

پیشگیری و کنترل

به منظور پیشگیری و کنترل سن گندم، از کاربرد مداوم آفت کش­ها در بلند مدت می بایست خودارینمود. در اغلب آفات مثل حشرات، کنه‌ها، نماتدها و بیماری­ها و علف­های هرز ثابت شدهاست که یک مدریت تلفیقی، شامل بکارگیری عملیات زراعی و کنترل بیولوژیکی می‌باشد. آفت­کش­ ها فقط زمانی به کار گرفته می‌شوند که سایر روش­های کنترل نتواند جمعیت آفت را به زیر سطح زیان اقتصادی پایین بیاورد. بهترین روش برای کنترل آفت، روشی است که بتواند بر مبنای محاسبات اقتصادی قابل دوام و بی­خطر برای محیط زیست باشد .

 

1- کنترل زراعی

این روش­ها شامل مجموعه اقداماتی است که می­تواند از طغیان­های جدی سن گندم بدون نیاز به کاربرد آفت­کش جلوگیری کرده و غالباً نقش پیشگیری دارند، عبارتند از:

  • برداشت زود هنگام
  • زود کاشتن ویا کاشت واریاته های مقاوم تر
  • وجین کردن کامل علفهای هرز در تمام طول فصل
  • تناوب کشت با محصولاتی غیر از غلات
  • به زراعی در کشت غلات که باعث می‌شود گیاه بهترین رشد ونمو را داشته و در نتیجه زودتر برداشت شود .

 

2-کنترل بیولوژیکی

به دلیل اثرات فوری و آشکار بسیاری از آفتکش­های در دسترس، استراتژی مبارزه بیولوژیک در مقایسه با مزایای روش­های شیمیایی کاملا مورد غفلت قرار گرفته است .

 

3-کنترل شیمیایی

به صورت کلی همه آفت­کش­ها اثر مرگ­و­میر لازم روی سن گندم را دارند ولی کاربرد آفت­کش­ها همیشه باعث کاهش جمعیت سن گندم نمی‌شود. از سم­هایی که برای کنترل این آفت استفاده می‌شود می­توان پیرتروئیدهای مصنوعی مانند دلتامترین (دسیس، دلتامترین و دلتارین) را نام برد که به دلیل سمیت کم برای پستانداران به کار گرفته می‌شود؛ همچنین از آفت­کش­های متداول دیگر نیز می­توان بههیدروکربن­های کلره و ارگانوفسفات­ها که مرگ­ومیر بالا برای سن گندم دارند، اشاره کرد. باید دقت شود که اگر کاربرد سموم در زمان مناسب از نظر شرایط آب و هوایی صورت نگیرد، اثرات لازم را نخواهد داشت و سم­پاشی باید تکرار گردد. به طور کلی حشرات کوچکتر، خیلی راحت­تر توسط یک حشره­کش کشته می‌شوند. بهترین زمان سم پاشی در سن­های غلات به خصوص سن گندم، وقتی است که پوره­های جوان شروع به تفرخ می‌کنند. باید توجه کرد که سن­های بالغ زمستان گذران در صورت داشتن تراکم بالا، باید قبل از جفتگیری کنترل شوند.