مرکبات

مُرَکَّبات یکی از مهم‌ترین سرده میوه‌های نیمه‌گرمسیری هستند، که خاستگاه اصلی آن ایران، هند، چین، ژاپن و برخی از کشورهای آسیای جنوب شرقی می‌باشد. مرکبات مهم‌ترین سرده از تیره سدابیان هستند. از مهم‌ترین مرکبات می‌توان به پرتقال، نارنگی، لیمو ترش، لیمو شیرین، گریپ فروت، بطاوی، نارنج، ترنج، بکرایی، بالنگ و کام کوات اشاره کرد.

مقدمه

مُرَکَّبات یکی از مهم‌ترین سرده میوه‌های نیمه‌گرمسیری هستند، که خاستگاه اصلی آن ایران، هند، چین، ژاپن و برخی از کشورهای آسیای جنوب شرقی می‌باشد. مرکبات مهم‌ترین سرده از تیره سدابیان هستند. از مهم‌ترین مرکبات می‌توان به پرتقال، نارنگی، لیمو ترش، لیمو شیرین، گریپ فروت، بطاوی، نارنج، ترنج، بکرایی، بالنگ و کام کوات اشاره کرد.

کشور ایران مقام هفتم را در میان کشورهای تولید کننده مرکبات کسب کرده است، که در این میان استان مازندران بیشترین سهم در تولید مرکبات را دارا می‌باشد و پس از آن استان‌هایی نظیر فارس، کرمان و هرمزگان از دیگر تولید کنندگان مهم مرکبات می‌باشند.

 

مشخصات ظاهری

مرکبات گیاهی بوته ای ، درخچه ای با شاخ و برگ یا درختی با گل های سفید مایل به ارغوانی می باشد. گل ها با داشتن ۸-۴ گلبرگ کلفت سفید قرمز یا ارغوانی و ۴-۵ کاسبرگ و ۱۶-۳۲ پرچم و بوی عطر و شهد فراوان ، توجه حشرات را به ویژه زنبور عسل را به خود جلب می نماید .

گل های مرکبات بر حسب گونه ممکن است به سه نوع کامل ، نر و ماده وجود داشته باشد . تعداد گل های نر به شرایط محیطی و رقم بستگی دارد . کم برگی ، دمای پایین در زمان تشکیل گل ، کمبود مواد غذایی و بالاخره گل های آخر فصل سبب بروز افزایش گل های نر می گردد.

 

آب و هوا

مرکبات، در شرايط گرم و مرطوب، بهترين رشد را مى‌نمايند و به غير از نارنج سه برگ که در برابر سرماى حدود ۲۰- درجه سانتى‌گراد پايدار است، ساير انواع در اثر يخبندان به‌شدت آسيب مى‌بيندو بر حسب نوع در ۴ الى ۱۰- درجه سانتى‌گراد از بين مى‌روند. براى رسيدن کامل ميوه، بايد هوا در فصل رشد به‌ويژه تابستان و پائيز نسبتاً گرم باشد. در شمال ايران اين شرايط به‌خوبى جنوب فراهم نيست و به همين دليل در آن منطقه فقط ارقام محلى نتيجه خوب مى‌دهند، بنابراين، دو گروه مشخص مرکبات شمال که پر آب‌تر، ترش‌تر و پوست نازک‌تر هستند و مرکبات جنوب که شيرين‌تر کم‌ آب‌تر و پوست کلف‌تر هستند به‌وجود آمده است. در بين مرکبات، انواع ليموترش (مازندرانى و شيرازي) در برابرسرما از همه حساس‌تر مى‌باشند و درجات بعد ليموشيرين، پرتقال، نارنگى ونارنج قرار دارند.

 

فاصله کاشت

هر چقدر گسترش عرضي تاج درخت محدود تر، قدرت رشدي پايه كمتر و يا شدت تابش نور آفتاب و گرما بيشتر باشد لازم است درختان را متراكم تر كشت كرد و در عوض براي ارقام با تاج گسترده، پايه هاي پررشد، مناطقي كه هوا اغلب ابري است توصيه به كاهش تراكم كاشت درختان مي شود.

 

کاشت

پس از ايجاد گودال، لازم است خاك برداشته شده از لايه 30 سانتي متري سطح زمين با حجم هاي مساوي از ماسه رودخانه اي و كود پوسيده دامي مخلوط و در ته گودال ريخته شود تا به خوبي در دسترس ريشه ها قرار بگيرد. در پايان بايد خاك گودال را سيراب كرد تا نشست كامل خود را انجام دهد. براي كمك به استقرار بهتر نهال لازم است پيش از كاشت نهال قيمي را با طول متناسب با ارتفاع نهال، در كف گودال مستقر نماييم.

 

پیوند در مرکبات

معمولاً پس از گذشت 6 تا 10 ماه از كشت نهال ها در خزانه دوم مي توان براي اجراي عمل پيوند اقدام كرد. پايه هاي مركبات در شرايط شمال ايران در ارديبهشت و شهريور ماه به دليل جريان خوب شيره نباتي، پوست دهي مناسبي داشته و مي توان نسبت به ايجاد شكاف  شكل روي پوست پايه و استقرار جوانه پيوندك در زير آن اقدام كرد.

 

هرس در مرکبات

شامل هرس فرم، هرس نگهداری، هرس باردهی و هرس احیا (جوان سازی) می باشد.

 

آبیاری

شیوه آبیاری در نقاطی که بارندگی کافی وجود ندارد بستگی به امکانات و شرایط آب و هوایی ومنابع آبی منطقه دارد. در صورت کافی بودن منبع آب، آبیاری کانالی و یا بارانی که نازل­های آن در زیر تاج درخت قرار می­گیرند مورد استفاده خواهد بود. لیکن در مواردی که محدودیت منابع آبی وجود دارد استفاده از روش آبیاری قطره­ای مناسب­تر خواهد بود. در هر نوبت آبیاری ضروریست که حدود ۳/۲ خاک منطقه ریشه خیس شود. تأمین این مقدار آب مصرفی و فواصل آبیاری به جنس خاک بستگی دارد.

 

کوددهی

بیشترین نیاز درخت به مواد غذائی زمانی است که شکوفه‌ها می‌خواهند ظاهر شوند ،بنابراین همیشه باید این نکته را در نظر داشته باشیم زمانی که گیاه فعالیت خود را شروع می‌کند باید مواد غذائی به اندازه کافی در اختیار داشته باشد و مواد غذائی در محل قرار گرفته باشد که ریشه براحتی بتواند آن را جذب نموده و بمصرف درخت برساند.

بنابراین بهترین کار این است که دربهمن ماه کود های مورد نیاز درخت اعم از ماکرو و میکرو را با کود حیوانی مخلوط و در حد نهائی سایه انداز درخت در زیر قطره چکانها در اطراف درخت و درست در محلی که ریشه‌های موئین فعالیت می‌کنند (یعنی ۱۰ تا ۳۰ سانتی‌متری سطح خاک) بصورت چالکود دفن کرده و قطره چکانها را دقیقاً روی چالکود قرار داده تا کود به راحتی در آب حل شده و در اختیار ریشه قرار بگیرد.

 

آفات

بالشتك مركبات

این آفت علاوه بر تغذيه از شيره گياهي، با ترشح مقدار زيادي عسلك سبب جذب قارچ فوماژين (دوده) مي گردد.

کنترل

سمپاشی زمستانه با روغن به نسبت 5/1 -1درصد صورت می گیرد. در سمپاشی تابستانه ، از روغن به نسبت 5/0-75/0 درصد همراه حشره کش دورسبان، گوزاتیون یا آدمیرال به ترتیب به نسبتهای (2/2 و 7/0 در   هزار) استفاده می شود. در صورت وجود آلودگی، سمپاشی به صورت لکه گیری در اواخر شهریور ماه صورت می گیرد.

 

بیماری ها

آنتراکنوز

برگ هاي آلوده ابتدا زرد و سپس خشك شده و مي ريزند. گاهي نيز روي شاخه به حالت سبز خشك مشاهده مي شود. لكه هاي روي برگ ابتدا به رنگ سبز روشن و سپس به رنگ قهوه اي در مي آيند. بر روي ميوه ها لكه هاي كوچك و بزرگ ابتدا به رنگ قرمز مايل به قهوه اي تشكيل مي شود. سپس اين لكه ها به رنگ قهوه اي تيره و در نهايت به رنگ سياه در می آیند.

کنترل

  • تقويت درخت با تغذيه مناسب و آبياري به موقع

  • هرس شاخه هاي آلوده و از بين بردن آنها

  • استفاده از قارچ‌كش هاي فربام، زينب، كاپتان به نسبت  2-  5/1 درهزار

  • در پاييز موقع خواب سمپاشي با دو كيلوگرم سولفات مس، يك كيلوگرم سولفات روي و دو كيلوگرم آهك وصد ليتر آب

 

برداشت مرکبات

در شرايط شمال كشور كه خطر سرما و بارش برف زودهنگام وجود دارد بايد تا حد امكان ميوه ها را تا نيمه هاي دي ماه برداشت نمود. نارنگي هاي انشوي زودرس در نيمه شهريور برداشت مي شوند.

در شرايط جنوب كشور گروه پرتقال ها شامل تامسون ناول دربازه زماني اواسط مهر تا آبان، هاملين به دليل زودرس بودن در نيمه اول مهرماه، پرتقال والنسيا با هدف انبارداري از 20 دی تا 15 بهمن و با هدف تازه خوري در اواخر اسفند برداشت مي شوند.