معرفی گیاه پنبه، کشت و آماده سازی زمین

با توجه به مشخصات گیاهی پنبه، قابلیت انطباق اين گیاه با شرايط اقلیمی و خاک کشور بسیار زياد بوده و بدون محدوديت در اغلب مناطق کشور قابل کشت و کار می‌باشد. پنبه عموماً به شوری خاک متحمل بوده و گرما دوست می‌باشد.

معرفی گیاه پنبه و اصول پرورش آن در مزارع کشور

منشاء پنبه احتمالا مناطق استوائی آفريقاست. در ايران قديمی ترين مناطق کشت پنبه ساوه و شوشتر بوده و به دوره هخامنشیان بر می‌گردد. بذور پنبه در زمان مشروطیت و صدارت میرزا تقی خان امیر کبیر وارد ايران شد و کشت آن رواج يافت. اولین کارخانه پنبه پاک کنی ايران نیز در بابل و مازندران تأسیس شد . ایران از نظر شرایط اقلیمی يکی از مساعدترين مناطق برای کشت و تولید پنبه است.

معرفی گیاه

با توجه به مشخصات گیاهی پنبه، قابلیت انطباق اين گیاه با شرايط اقلیمی و خاک کشور بسیار زياد بوده و بدون محدوديت در اغلب مناطق کشور قابل کشت و کار می‌باشد. پنبه عموماً به شوری خاک متحمل بوده و گرما دوست می‌باشد. اين گیاه بدلیل دارا بودن ريشه عمیق و وجینی بودن زراعت آن، جايگاه ارزنده‌ای در تناوب زراعی داشته و ضمن بهبود وضعیت خاک، عملکرد محصول بعدی را نیز افزايش می‌دهد. بدلیل اثرات مثبت تناوبی، کشت آن موجب کاهش بیماري‌ها بويژه بیماري‌های گندم در استان‌های مرطوب(شمالی) می‌گردد. بنابراين وجود پنبه در برنامه تناوب بسیاری از استان‌های کشور، پايداری تولید گندم را موجب می‌گردد.

اهمیت پنبه

روغن با کیفیت مناسب، خوراک دام غنی حاوی 43-81 درصد پروتئین، لینتر که در صنايع نظامی و مهمات سازی کاربرد دارد و تولیدات ديگر از جمله صابون، ويتامین، گلیسیرين، کاغذ، انواع کف پوش، فیلم عکاسی، خمیر سلولزی ويسکوز، گلوکز، انواع مالچ و کود و غیره.

پنبه یک گیاه آبی است، اولین قدم در انتخاب زراعت پنبه وجود آب کافی و به موقع براي تولید اقتصادي محصول است. بر اساس مطالعات انجام شده در استان گلستان، نیاز آبی پنبه 6000 -4000 متر مکعب است که با احتساب بارندگی هاي احتمالی، حداقل 3500-3000 مترمکعب از طریق آبیاري تأمین می‌شود و این میزان در استان گلستان با 5-3 بار آبیاري فراهم می‌شود. بنابراین، کشت این رقم در مناطقی که فاقد آب کافی براي آبیاري هستند توصیه نمی‌شود و ممکن است جز صرف وقت و هزینه، نتیجۀ دیگري براي کشاورز در پی نداشته باشد.

پنبه ذاتاً یک گیاه گرمسیري و نیمه گرمسیري اسـت و بـه آفتـاب فـراوان ، روزهـاي گـرم و شـب هـاي خنک نیاز دارد. مناسبترین دما در مرحلۀ رشد رویشی پنبه 21 تا 26 درجۀ سانتی‌گراد، و در مرحلۀ گلدهی و میوه‌دهی 26 تا 32 درجۀ سانتی‌گراد (با شبهاي نسـبتاً خنـک ) اسـت . افـزایش دمـاي روزانـه سـبب تسـریع در رسیدن میوه می‌شود. بنابراین، کشت پنبه در مناطق کوهستانی، سرد، و با ساعات آفتـابی کـم معمـولاً عملکـرد خوبی تولید نمی‌کند. در مناطقی با ساعات آفتابی بیشتر، عملکـرد کمـی و کیفـی محصـول نیـز بهتـر اسـت . در مناطق مرطوب و با ساعات آفتـابی کـم، احتمـال تحریـک رشـد رویشـی ، علفـی شـدن گیـاه و کـاهش شـدید محصول وجود دارد.


 

انتخاب زمین

پنبه در هر نوع خاکی که برای رشد محصولات رديفی ديگر مناسب باشد، مناسب است. ولی خاک‌های با زهکشی خوب، اراضی رسی، آهکی يا شنی که دارای مواد آلی کافی و عمیق باشند مناسب ترند. خاک‌های سنگین باعث افزايش رشد رويشی و کرپه شدن محصول شده و بدين لحاظ خسارت کرم قوزه بیشتر محتمل است. پنبه نسبت به محصولات زراعی ديگر تحمل بیشتری به شاوری خاک دارد وخاکهای با محدوديت کم شوری (تا 3 میلی موس بر سانتیمتر) و اسیديته تا 3 را تحمل می‌کند.

انتخاب زمین مناسب با حاصلخیزي خاك مطلوب براي زراعت موفق پنبه دارای اهمیت است. ترکیب و ساختار فیزیکی خاك در مناطق مختلف استان‌هاي شمالی کشور متغیر است. با وجود این، انتخاب زمین هاي غیرشور و با ترکیب کمپلکس سیلت- کلی- لوم (نه زیاد سنگین و نه زیاد سبک) براي کشت این محصول مناسب است. کشت در اراضی شور، نیمه شور، با زهکش نامناسب و همچنین در خاك‌هایی با تحت الارض متراکم براي کشت پنبه مناسب نیست و عملکرد مطلوب بدست نخواهد آمد.

عملیات آماده سازی زمین

شخم پائیزه بهترين نتیجه را برای تولید پنبه دارد و عمق آن در اراضی عمیق حدود 82 سانتی‌متر انتخاب می‌گردد. در اراضی شور در صورتیکه عمق خاک اجازه دهد شخم تا 42 سانتی‌متر نیاز توصیه شده است.

گاو آهن برگردان و درصورت لزوم گاوآهن بشقابی مناسب می‌باشند.

بهترين زمان شخم وقتی است که میزان چسبندگی ذرات خاک به يکديگر و گاوآهن حداقل بشاد و يا اصطلاحاً زمین به حالت گاورو باشد. در بهار بستر کاشت بايد بگونه‌ای تهیه شود تا يک سوم قطر ذرات خاک برابر با قطر بذر پنبه باشد. اغلب با اجرای يک مرتبه و در خاک‌های سنگین دو مرتبه ديسک نیمه سوار 82 پره اين هدف تا عمق 65 سانتی‌متری تامین می‌گردد. در صورتیکه زمین انتخاب شده را در پائیز شخم نزده باشیم، اجرای عملیات شخم در بهار قبل از تهیه بستر کاشت الزامی است. در صورتیکه کود دامی پوسیده در اختیار باشد، می توان آنرا موقع شخم پايیزه هکتاری 22 تا 82 تن به خاک اضافه نمود. ضروری است کود فسفره را در مزرعه پاشیده تا به همراه ديسک در عمق 62 سانتی‌متری با خاک مخلوط گردد. برای کنترل علف‌های هرز میتوان علفکش‌های (بذرکش) ترفون يا سونالن را به میزان 5/2 تا 8 لیتر در هکتار بوسیله سمپاش بوم دار پشت تراکتوری در سطح مزرعه پخش شود.

محل سمپاشی شده را بوسیله ديسک با خاک مخلوط نمود. توصیه می‌شود بمنظور جلوگیری از اثر سوء علفکش، کاشت بذر 4 تا 5 روز بعد انجام شود. توصیه می‌شود در زمین‌های آلوده به قارچهای بیماري‌زا جهات جلوگیری از بیماری مرگ گیاهچه و پوسیدگی ريشه، بذور قبل از کاشت با قارچکش کربوکسین تیرام به مقدار 5 گرم سم برای هر کیلو بذر ضد عفونی شود. در اراضی آلوده به بیماری بوته میری که بوته ها در مزرعه هنگام باردهی خشک می‌شوند استفاده از رقم متحمل و ضدعفونی بذر با  قارچکش‌های مناسب لازم است. برای جلوگیری از خسارت آفات مکنده مثل تريپس که از قسمت انتهای بوته های جوان در موقاع سبز شدن تغذيه می‌نمايند و رشد بوته را به تأخیر می‌اندازند، ضدعفونی بذور با سم کاچو برای بذر توصیه می‌شود. پنبه را بهتر است بصورت رديفی کشت نمود زيرا در اين روش توزيع آب در سطح مزرعه يکنواخت تر بوده و از تماس مستقیم بذور با آب جلوگیری می‌شود.

فواصل خطوط کاشت در زراعت مکانیزه پنبه بمنظور استفاده از امکانات داشت و برداشت ماشینی حدود 32 سانتی‌متر منظور می‌گردد. با هدف صرفه جويی در مصرف بذر، روانی بذر در ماشین‌های کاشت و ضدعفونی مناسب استفاده از بذر دلینته الزامی می‌باشد. معمولا در روش هیرم کاری بعد از آماده نمودن جوی و پشته‌ها، مزرعه آبیاری و زمانیکه مزرعه به اصطوح گاورو شد کاشت صورت می‌گیرد . در روش خشکه کاری بعد از آماده نمودن جوی پشته ها يا همزمان، بذر توسط رديفکار روی خطوط به فاصله 22-65 سانتیمتر کاشته و سپس مزرعه آبیاری می‌شود. در روش خشکه کاری اگر آب سطح پشته ها را بپوشاند، بايستی بوسیله پنجه ستاره‌ای يا هرس‌های دوار سله‌های ايجاد شده را از بین برد . عمق کاشت بستگی به نوع خاک و میزان رطوبت متفاوت می‌باشد . در زمین‌های رسی عمق کاشت 8 سانتی‌متر و در زمین‌های شنی 5 سانتی‌متر منظور می‌گردد.

در کشت پنبه از دو نوع بذر يعنی کرکدار و کرک گیری شده(دلینته)استفاده می‌شود. در صورت شرايط مناسب معمولا میزان بذر مصرفی برای بذور کرکدار 52 -42 و برای بذور دلینته 25 -22 کیلوگرم در هکتار توصیه می‌گردد. عوامل موثر بر میزان بذر مصرفی در واحد سطح عبارتند از نحوه تهیه زمین، نوع خاک، تاريخ کاشت، روش کاشت، نحوه آبیاری، نوع و کیفیت بذور مصرفی، نوع زراعت (آبی يا دیم)، مقدار آب موجود، رقم مورد کشت، میزان شیوع آفات و بیماريها و شارايط خاک . در خاکهای سبک )شنی)، زمین‌های شور و زمین‌های سنگین رسی بويژه در کشت به روش کرتی بايستی مقدار بذر بیشتری مصرف نمود. گر چه گیاه پنبه را بدلیل الگوی رشد نامحدود، میتوان در تراکم‌های مختلف کشت نمود، ولی بهترين تراکم حدود 12 هزار بوته در هکتار بوده و کشت با تراکم کمتر از 42-85 هزار بوته نیز توصیه نمی‌گردد.

کاشت

مرحله کاشت یکی از مهمترین مراحل مدیریت زراعی این رقم به شمار می‌رود. کاشت صحیح، بموقع و یکنواخت موجب سبز یکنواخت و تسهیل عملیات زراعـی نظیـر وجـین، سـله شـکنی، سمپاشـی، آبیـاري و برداشت می‌گردد. براي کشت این رقم توصیه می‌شود که در اواخر پائیز اقـدام بـه شـخم زمـین گـردد .

استفاده از زیرشکن (ساب سویلر) باعث قابلیت نفوذ بیشتر و افزایش تهویه قسمت‌هاي تحت الارضی خـاك مزرعه شده و در نتیجه رشد و محصول دهی پنبه را افزایش می‌دهد. بنابراین توصـیه مـی شـود حـداقل هـر 3 تـا 4 سال یکبار عمل زیرشکنی انجام پذیرد.

پنبه یک گیاه خودگشن ولی با قابلیت دگرگشنی است، طبیعت، ژنتیـک و میـزان دگرگشـنی در گیـاه پنبه احتمال دریفت (بهم ریختگی ژنتیکـی ) و ایجـاد ناخالصـی در رقـم را افـزایش مـی دهـد .

پنبه لطیف همانند سایر ارقام پنبه نسبت به تاریخ کاشت حساس است، تأخیر در کاشت سـبب تـاخیر در گلدهی، کــاهــش تــعداد گل و غـوزه و در نهایت افت محصول می‌شـود . از ایـن رو بـه محـض آمـاده شـدن شرایط محیطی باید اقدام به کشت نمود. کشت به موقع نه تنهـا در میـزان عملکـرد، بلکـه در کیفیـت محصـول، زودرسی و مدیریت مزرعه مؤثر است. بنابراین مناسبترین زمان کاشـت ایـن رقـم در منـاطق شـرقی اسـتان 20 فروردین، مناطق مرکزي دهۀ اول اردیبهشت و مناطق غربی استان دهۀ دوم اردیبهشت توصیه می‌شود.

براي کشت یک هکتار پنبه، 10-8 کیلوگرم بذر شده کافی است، ولی به لحاظ اختلاف خـاك، روش کشت، میزان آب و مدیریت زراعی در مناطق مختلف، مقدار 40 کیلوگرم بذر کرکدار (یا 50 کیلـوگرم با احتساب واکاري) یا 20 کیلوگرم بذر شده (25 کیلوگرم با احتسـاب واکـاري ) بـراي کشـت در سـطح یک هکتار مصرف می‌شود. رقم لطیف ذاتاً داراي بذر کم کرك تا بیکرك اسـت و نیـاز بـه دلینتـه کـردن بـا اسید یا روش‌هاي مکانیکی نیست. به همین خاطر میزان بـذر مصـرفی در هکتـار را مـی تـوان تـا 25 کیلـوگرم در هکتار کاهش داد. بذرمال کردن بذر این رقم با انواع قارچکش‌ها (مانند کابوکسین تیـرام )، حشـره کـش هـا (گـائوچو یـا کروزر) و مواد مغذي براي بهبود جوانه زنی و سبز یکنواخت مزرعه مناسب است.

برای رسیدن به يک تولید اقتصادی و با صرفه ، لازم است پنبه در مناطق گرم کشت شود. اين موضوع در موقع رسیدگی قوزه‌ها حائز اهمیت بیشتری است. اگر سرما يا بارندگی در اوايل پائیز شروع شود نمی‌توان از تمام محصول اين گیاه به اندازه کافی بهره برداری نمود و علاوه بر آن کیفیت الیاف کااهش پیدا می‌کند.

در طول دوره رشد (222-632 روز) گیاه نبايد در معرض عوامل باز دارنده چاون سرما و يخبندان قرار گیرد. در موقع کاشت و جوانه زنی، بايستی دمای خاک حداقل 65 درجه سانتی‌گراد باشد. در طول تابستان از دوره زندگی پنبه دمای محیط نبايد کمتر از 25 درجه سانتی‌گراد باشد.

منابع

ع، عالیشاه، دستورالعمل علمی - فنی کشت و تولید پنبه رقم لطیف در استان گلستان، وزارت جهاد کشاورزي سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزي مؤسسۀ تحقیقات پنبه کشور

م، حکیمی. م، عالیی. ع، بانیانی. ع، سلمانی. بهزراعی گیاه پنبه.1386. وزارت جهاد کشاورزی معاونت تولیدات گیاهی اداره کل پنبه و دانه. های روغنی


منبع : امداد کشاورز
تاریخ مطلب : ۱۳۹۷/۰۸/۱۴