نماتد سیستی غلات

نماتدهاي سیستی غلات به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین گروه‌هاي نماتد انگل گیاهی که پراکنش جهانی دارند. از مهم‌ترین نماتدهای خسارت‌زای گندم و جو در جهان می‌باشند. علائم بیماری همانند نشانه‌های کمبود غذایی روی گیاه به ویژه کمبود ازت است و در بسیاری از موارد به عنوان خسارت نماتد لحاظ نمی‌گردد.

نماتد سیستی غلات

نماتدهاي انگل گیاهی بعد از قارچ‌ها  قدیمی‌ترین بیمارگرهاي غلات دانه ریز هستند که تخمین زده شده که تقریباً ۱۲/۳درصد از تولیدات محصول جهان در نتیجه خسارت این عوامل بیماری‌زا از بین می‌رود.

نماتدهاي سیستی غلات به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین گروه‌هاي نماتد انگل گیاهی که پراکنش جهانی دارند، مطالعه و بررسی می‌شوند. نماتد سیستی غلات گونه Heterodera avenae از مهم‌ترین نماتدهای خسارت‌زای گندم و جو در جهان می‌باشند. در سال‌هاي ۱۳۶۲ و ۱۳۷۱، وقوع نماتد سیستی غلات از مزارع گندم استان‌هاي یزد و کرمانشاه به عنوان گونه H. avenaeگزارش شد. میزبان آن اکثرا گیاهان باریک برگی همچون گندم و جو در درجه  ی اول و در درجه ی دوم ذرت است.

نماتد سیستی غلات

پراکنش جغرافیایی نماتد سیستی غلات

نماتد سیستی گونه H.avenae از بسیاري از کشورهاي جهان و از مناطق با شرایط آب و هوایی مختلف گزارش شده است .این گونه یک نماتد مهم بر روي غلات مناطق معتدل، گرمسیري و نیم گرمسیري بوده و از کشورهاي استرالیا،  کانادا، اسرائیل،  آفریقاي  جنوبی،  ژاپن، چین، هند،  آمریکا،  اکثر  کشورهاي  اروپایی،  نیوزلند،  پرو،  ترکیه، کشورهاي  شمال  آفریقا  و  غرب  آسیا  مانند: (مراکش،  تونس،  پاکستان،  لیبی،  سودان،  الجزایر،  عربستان  سعودي  و سوریه) گزارش شده است، در ایران این گونه از استان‌هاي ایلام، فارس، کرمانشاه و خوزستان گزارش شده است.

میزبان

در ایران این نماتد به گندم، جو، ذرت، چچم و جو دره خسارت وارد می‌کند.

علائم نماتد سیستی غلات

آلودگی به صورت لکه‌ای در مزرعه نمایان می‌شود. قطر لکه‌های آلوده از ۱ تا بیش از ۱۰۰ متر مربع متغییر است. علائم بیماری روی بوته‌های جوان گندم در مرحله ۸-۴ برگی آشکارتر از بوته‌های مسن است. برگ‌های بیرونی بوته‌های آلوده زرد رنگ بوده و بوته‌های آلوده کوتاه‌تر و تعداد پنجه‌های آن کمتر از بوته‌های سالم هستند. علائم بیماری همانند نشانه‌های کمبود غذایی روی گیاه به ویژه کمبود ازت است و در بسیاری از موارد به عنوان خسارت نماتد لحاظ نمی‌گردد.

نشانه بیماری روی ریشه:

!- افزایش ریشه‌های فرعی و شاخه شدن آن‌ها

۲-ایجاد آماس‌های کوچک

۳- حالت شیشه شور شدن ریشه‌ها

۴- در نقاط متورم روی ریشه که معمولا با چسبیدگی خاک نیز همراه است. چند سیست سفید رنگ نماتد با چشم غیر مسلح دیده می‌شود.

نماتد سیستی گندم

همچنین گیاهچه‌هاي آلوده به ایـن نماتـدها گـاهی اوقـات مـورد حملـه دیگـر بیمارگرهـا، مخـصوصاً قارچ‌هاي خاک‌زي عامل پوسیدگی‌هاي ریشه ، قرار می‌گیرند.

توسعه بیماری نماتد سیستی غلات

در شرایط مناسب دمایی (حرارت بالای ۲۰ درجه سانتی‌گراد) و رطوبت بالای لاروهای سن دوم از تخم‌ها خارج و از داخل سیست وارد خاک می‌شوند. این لاروها فعال و متحرک‌اند و در خاک به دنبال ریشه‌های گیاهان میزان به جستجو می‌پردازند. لاروهای سن دوم پس از یافتن ریشه‌های فرعی میزبان به داخل آن نفوذ نموده و پس از تغذیه و رشد سنین سوم و چهارم درون ریشه بالغ می‌شوند. ماده‌ها پس از جفت‌گیری با نماتدهای نر بارور شده و در داخل بدن اقدام به تخم‌گذاری می‌کنند.

انتشار نماتد سیستی غلات

پخش شدن سیست ها در خاک به‌وسیله شخم زدن پس از برداشت گندم و جو

کنترل نماتد سیستی غلات

تناوب‌هاي بدون چمن و آیش

یکی از بهترین روش‌هاي مؤثر کنترل H. avenae با کاربرد تناوب بدون گیاهان چمن ، استفاده از گیاهان غیر میزبان است .در آزمایشهاي بلند مدت، تناوبهاي غلات با گیاهان غیر میزبان جمعیتهاي نماتد را ۵۰ درصد (۸۰درصد در خاك‌هاي سبک‌تر)، پائین تر از آستانه خسارت نماتد نگه می‌دارد.

اصلاح کننده‌هاي آلی و کودهاي غیرآلی ( شیمیایی)

استفاده از روغن، کود حیوانات اهلی، کمپوست و خاك اره رشد گیاه را افزایش می‌دهد و تکثیر نماتد سیست غلات را مهار می‌کند .کودهاي نیتروژن دار سبب رشد بهتر گیاه و تکثیر بیشتر نماتد می‌شوند اما هیچ تغییري هنگام کاربرد فسفات و پتاسیم در رشد گیاه و تکثیر نماتد دیده نشده است.

این نماتد دارای یک نسل در سال است و با تناوب زراعی (عدم کاشت گیاهان حساس) و دفع علف‌های هرز به‌منظور کاهش جمعیت نماتد در خاک تا پایین‌تر از سطح زیان اقتصادی، در شرایط معمول آب و هوایی ۳۳ درصد سیست ها در نبود گیاه میزبان از دور فعالیت خارج می‌شوند. هم‌چنین راه‌کار اساسی استفاده از ارقام مقاوم است.

نماتدهاي  سیستی  غلات  از  جمله  عوامل  بیماری‌زاي  مهم  و  خسارت‌زاي  غلات  در  بسیاري  از  کشورهاي  جهان محسوب می‌شوند .در کشور ما نیز این نماتدها با توجه به پراکنش وسیع به عنوان عوامل محدود کننده تولید محصول در بیشتر نواحی تولید گندم و جو به شمار می‌روند. متاسفانه از آنجایی که در اکثر مناطق کشور کشاورزان به دلیل سطح پائین  معیشت  و  آگاهی  از  این  نماتدها  روش‌هاي  مختلف  کنترل مانند  تناوب زراعی  و آیش را  رعایت  نمی‌کنند، نماتدهاي سیستی می‌توانند جمعیت خود را افزایش داده و به سطح آستانه خسارت‌زا برسند .بنابراین بررسی و شناخت جنبه‌هاي مختلف شامل بیماری‌زایی، اهمیت اقتصادي و کنترل آنها امري بسیار مهم و ضروري می‌باشد .در ایران با توجه به سطح زیر کشت و اهمیت غذایی گندم، کنترل این گروه از نماتدهاي انگل ضروري است .همچنین به دلیل استفاده از سیستمهاي تک کشتی در بیشتر نواحی تولید گندم و جو ،ضروري است.

منبع: نماتد شناسی، مهم‌ترین نماتدهای انگل گیاهی، سید جواد صانعی

وضعیت نماتدهاي سیستی غلات در ایران، ابوالفضل حاجی حسنی