×

بزهای بومی ایران

امدادکشاورز
12 ارد 1400
زمان مطالعه را وارد کنید دقیقه زمان برای مطالعه
بزهای بومی ایران

بزهای بومی ایران

ویژگی های ارزشمند بز مثل چند منظوره بودن (تولید شیر، گوشت و الیاف)، مقاومت بالا در برابر شرایط سخت محیطی، قـانع بـودن، تغذیـه از مواد خشبی کم ارزش مثل سرشاخه ها و بوته زارها که برای دام های دیگرقابل استفاده نیست و در نهایت هزینه پایین نگهداری در مقایسه با سـایر دام هـا سـبب شـده اسـت انسان به این حیوان توجه خاص کرده و همواره به پرورش آن به عنوان یک حیـوان مفید و پربازده اهمیت بدهد. ورود دام های اصلاح شده خارجی در سـالیان اخیـر بـه دلیـل تولیـد بـالا سـبب کم توجهی و گاهاً بی توجهی و در مواردی باعث حـذف بزهای بومی کشـور شـده است. و همچنین تلاقی کنترل نشده باعث شده، خلـوص دام های بومی در موارد زیادی از بین برود.

بزهای بومی

در حـال حاضـر حـدود ۲۰ میلیـون رأس بـز در کشور وجود دارد که بالغ بر ۳۰ توده ژنتیکـی ( بزهای بومی)  را تشـکیل داده اند. و در تمـامی اسـتان هـا پراکنده شده اند. تولید سالیانه گوشت بز در کشور حدود ۱۰۰ هزار تن بـوده و بـیش از ۶۰۰ هزار تن شیر نیز از این حیوان تولید می‌شود. بـیش تـر بـه فـرآورده هـای لبنیـاتی تبدیل می‌شود، و به مصرف مردم می‌رسد. بز در کشور همواره به همراه گله های گوسفند پـرورش داده می‌شود و از آن به عنوان جلودار گله نام برده می شود.

بز از جمله دام های بومی می‌باشد، کـه در مقایسـه بـا سایر توده های بومی مثل گاو و گوسفند کـم تـر در برنامـه هـای تلاقـی گـری مـورد استفاده قرار گرفته می‌شود. و لازم است هرچه زودتر برای حفظ و نگهداری از این توده های بومی با ارزش اقدامات مؤثری صورت گیرد.

بزهای بومی بزهای بومی

تاریخچه بز

بز از جمله اولین حیواناتی می‌باشد، که به دست انسان اهلی شده و با توجه به شواهد موجود منشأ اهلی شدن این دام را کشور ایـران مـی دانند . بـراسـاس برخـی از گزارشات، تاریخ اهلی شدن بز در ایران به حدود ۷۰۰۰ تا ۹۰۰۰ سـال قبـل از مـیلاد برآورد شده است.

معرفی بزهای بومی ایران

بز بومی مهابادی

( آذربایجان شرقی)

تاریخچه

آذربايجان شرقي براي پرورش بز، شرايط آب و هوايي مناسبي داشته. و پـرورش بـز در اين استان تاريخي طولاني دارد.

ویژگیهای ظاهری بز مهابادی

 جثه ای بزرگ داشته، و به رنگ های مختلفی دیـده مـی شـود. امـا رنـگ غالب آن سفید و یا سیاه همراه با لکه های سفید می‌باشد. این نژاد بـه بیماری هـا و شـرایط سـخت آب و هـوایی مقـاوم می‌باشد. بـز مهابـادی دارای درصـد دوقلوزایی بیشتری نسبت به گوسفندان محلی است.

مناطق پراکنش جغرافیایی

بز بومی مهابادی در مناطق مختلف استان يافت می‌شود.

موارد کاربرد تولیدات

به طور عمده جهت استفاده از شیر و گوشت نگهـداری مـی شـوند . پـرورش دهندگان، از شیر بز برای تولید لبنیات مانند پنیر، کره و غیره اسـتفاده مـی‌کننـد کـه نقش زیادی در تغذیـه خانوارهـا دارد. از شـیر بـز حـدود ۶ مـاه در سـال اسـتفاده می‌شود.

در جنوب استان آذربایجان غربی و در شهرستانهای مهاباد، پیرانشـهر و سردشت وجود دارد. بز مهابادی در روستاهای این مناطق توأم با گله های گوسفند پرورش داده می‌شود.

بزهای بومی

 بز مهابادی

( آذربایجان غربی)

ويژگي هاي ظاهري

رنگ الياف اين بز در قسمت سر و گردن سياه و بقيـه قسـمتهـاي  بـدن سفيد است. و حيواني با جث هاي متوسط تا بزرگ، حدقه چشم برجسته و رنگ چشم داراي تنوع است.دارای پوزه  باريـك، گـوش هـا صـاف و كمـي دراز و صـورت بدون كرك می‌باشد .شاخ در جنس نر ضخيم و پيچشي است، در صورتی که در  بـز مـاده باريك بوده و با پيچش ملايم مشاهده مي شود .گردن كوتاه و پوشـيده از اليـاف، پاهـا، زير شكم و تمامي بدن پوشيده از الياف پوششي، سينه كم عمق، پشت تقريبا صاف و  پاها كوتاه و باريك است.

مناطق پراکنش جغرافیایی

در جنوب استان آذربایجان غربی و در شهرستان های مهاباد، پیرانشـهر و سردشت وجود داشته. و بز مهابادی در روستاهای این مناطق توأم با گله های گوسفند پرورش داده می‌شود.

موارد کاربرد توليدات

پرورش دهندگان از شير ايـن دام ماسـت، كـره و پنيـر كـوزه اي ويـژه اي درسـت می‌کنند. سالانه حدود 7-3 ماه از شير آن استفاده مـي شـود. از اليـاف آن در منطقـه بـا تبـديل الياف به نخ، پارچه، طناب و چادر تهيه می شود. گوشـت آن بـه عنـوان  يـك  منبـع پروتئيني با ارزش براي اهالي منطقه مورد استفاده قرار مي گيرد.

 

بزهای بومی

بز بومی خلخالی( استان اردبیل)

تاریخچه

پرورش بز به همراه گوسفند از قدیم در مناطق كوهستاني اســتان اردبيــل بوده است. به صورتی که آثــار حكــاكي شــده در شــهريري، مشگين شهر، قزقلعه سي در دشت مغان و تصاوير تخته سنگ هاي بالاي كوه هاي تيل و جعفرآبــاد در خلخــال همگــي نشــان از پــرورش ايــن دام  در اســتان در گذشته می‌دهند.

ویژگی های ظاهری بز خلخالی

دارای تنوع رنگ زیادی (۱۲ نوع رنگ) می‌باشد. ولـی رنـگ غالـب آن سیاه و یا سیاه و سفید می‌باشد. رنگ های دیگر بـدون اسـتثناء دارای زمینـه سیاه می‌باشد. ایـن بـز دارای جثـه ای متوسـط و چابـک است، و قـدرت راهپیمـایی و استعداد چرای بالایی در مناطق کوهستانی دارد.

منطقه پراکنش بز خلخالی

بز خلخالي از قديم در نقاط مختلف استان اردبيل، و بـه ويـژه در سـه بخـش مركزي خلخال، هشتجين و كلور پرورش داده می‌شده، اسـت . در ساليان اخير از تعداد آن ها کم شده اسـت. و تنهـا در برخي از روستاها مانند نوده، گيلوان، ماجلان، تيـل و برنـدق تعـداد محـدودي از گلهه اي خالص بز خلخالي را مي توان دید.

موارد کاربرد توليدات

پرورش دهندگان از شير اين دام، ماست، پنير، كره، كشك و قره قـروت درسـت کرده. و پنير كوزه اي حاصل از شير اين دام در منطقه شهرت خاصي داشته. بـه  عنـوان  يـك  دام مطمئن سالانه حدود 6 ماه شير آن استفاده می شود. كه در تأمين نيازهاي غـذايي و  سلامتي مردم آن منطقه نقش زیادی دارد. از مـوي بـز خلخـالي صـرفا به صورت محلي استفاده مي شود. و از آن در تهيه پلاس، طناب، چادر آلاچيـق و حتـي  جهت محكم کردن بدنه تنور نان با گل اوليه مخلوط مي شود.

بزهای بومی

بزهای بومی مهابادی اردستان در استان اصفهان

مناطق پراكنش جغرافيايي بز مهابادي از قدیم در اسـتان هاي اصـفهان، چهارمحـال و بختيـاري ، يـزد و كرمان بوده است. ولي الان از تعـداد آنهـا كاسـته شـده و تنهـا در بخشـي از اسـتان اصفهان ديده مي شوند.

ویژگی های ظاهری

نژاد امروزی اکثراً به رنگ سیاه با موهای بلند می‌باشد. که از موهـای آن برای بافت سیاه چادر استفاده می‌کنند. ایـن بـز حیـوانی چابـک و زرنـگ بـا جثـه ای کوچک است. و دارای سر مثلثی شکل با دو خط سفید در پیشانی می‌باشد.کـه از کنـار پوزه شروع شده و تا زیر چشم ادامه دارد. همچنین این خط سفید از زیر شکم تـا زیر دم امتداد دارد. انتهای دست و پاها هم سفید رنگ است. عموماً شـاخ در هـر دو جنس دیده می‌شود. اما در  بعضی ماده ها شاخ مشاهده نمـی شـود. گـردن کوتـاه و پوشیده از کرک و تمامی بدن پوشیده از الیاف پوششـی، پشـت تقریبـاً صـاف، پاهـا کوتاه و باریک می‌باشد.

موارد کاربرد توليدات

پرورش دهندگان از شير اين دام ماست، كره و پنير درسـت کرده، كـه غـذاي روزمره ساكنان محل پرورش آن است .از الياف آن در منطقه با تبـديل اليـاف بـه نخ، فرش و لباس هاي محلي تهيه مي كنند .همچنين الياف آن جهت تهيه شال، كلاه، ساق بند، جوراب، ژاكت، سينه بند، جانماز، عبا و غيره استفاده دارد .گوشـت آن بـه عنوان يك منبع پروتئيني با ارزش براي اهالي منطقه مورد استفاده قرار مي گيرد .

بزهای بومی سیاه بوشهری

تاریخچه

با توجه به شرايط اقليمي سخت و نا مساعد اسـتان بوشـهر، ايـن منطقـه از زمان گذشته محل پرورش و نگهـداري بـز سـياه بـوده اسـت .ايـن حيـوان در ايـن شـرايط آب و هوايي، محصولاتي مانندشير،گوشت والياف را توليد می‌کند. و به همـين علـت، دام مخصوص استان بوشهر است.

ویژگی های ظاهری

الیاف پوششی این بز اغلب بـه رنـگ سـیاه خـالص است. و دارای پوشـش مـویی بلندی می‌باشد، که نسبت به شرایط آب و هوایی اسـتان بوشـهر کـاملاً سـازگار می‌باشد. البته طول پوشش مویی آن بـا توجـه بـه منـاطق مختلـف اسـتان، ممکـن اسـت متفاوت باشد. این بز حیوانی چابک و زرنگ با جثه ای متوسط و پاهای کوتـاه است. صورت این بـز بـدون پوشـش و بـا کمـی پوشـش در قسـمت پیشـانی می‌باشد. و گوش ها صاف هستند. حدود ۹۵ درصد مادهها و ۹۶ درصد نرها شاخدار مـی باشـند. همچنین، ۹۲ درصد ماده ها و ۹۴ درصد نرها دارای ریش هستند. گـردن اغلـب بزهـا کوتاه بوده و به همراه پاها، زیر شکم و تمامی بدن، پوشیده از الیاف می‌باشد.

روش هاي پرورش بز سیاه بوشهری

پرورش بز سياه در استان بوشـهر، بـه سـه روش روستايي، مزرعه اي و عشايري انجام مي شود.

در روش روستايي، تعدادي از خانواده ها به منظور تأمين بخشي از نيازهاي غذايي و تهيه فرآورده هاي لبني مورد نياز، تعداد محدودي بز در منزل نگهـداري مـي كنند .جمعيت اين گله ها بين ۴ تا ۲۰رأس متغير می‌باشد .در اين نـوع پـرورش بـز، دامـداري شغل اصلي نیست. و به عنوان كار جنبي خانواده هاي روسـتايي محسـوب مـي شـود. در اين روش، بزها بـه جـز در روزهـاي بـاراني، در تمـام مـدت سـال از مراتع اسـتفاده مي كنند. بدین ترتیب كه تعدادي از گله هاي كوچك متعلق به خانواده هاي مختلف جمع آوري و توسط يك نفر چوپان به چرا برده مي شود.

در روش مزرعـه اي، دامدار معمولا به كار كشاورزي نيز مشغول است. جمعيت اين نوع گله ها از گله هـاي روستايي بيشتر و از   ۲۰تـا ۲۰۰رأس متفاوت است. و دام هـا توسـط يكـي از اعضـاي خانواده به چرا برده مي شوند .اين دامداران داراي زمين و امكانات كشت بـوده و يـا باغدار هستند .در اين روش، بزها حدود نيمي از سال را از مراتع و نيمـه ديگـر را از پس چرا مزارع تغذيه کرده.

در روش عشايري، گله هاي اغلب بـيش از  ۱۰۰رأس، بر روي زمین ها وسـيع بـراي پيـدا كردن غذاحرکت می کنند. در ايـن روش، دامداري شغل اصلي دامدار است. حدود يك سوم عشاير استان اسكان يافته اند. اما براساس فصول سال، براي پيداكردن علوفه سبز گله هايشان را جابـه جـا مـي كننـد .در اين روش، بزها بيشتر براي توليد گوشت نگهداري شده، و مقدار شيري كـه بـه دست مي آيد، اغلب براي توليد فرآورده هاي مختلف استفاده می‌گردد. چون حمل آن به بازار آسانتر است .اين دامداران بيشتر در مناطق كوهستاني زندگي مي كنند.

موارد کاربرد توليدات

هدف اصلي پرورش بز سياه در استان بوشهر، توليـد گوشـت است. و بـيش تـرين مصرف گوشت مردم استان، مربوط به گوشت بز است .در ضمن، گوشت بز به دليل داشتن چربي اندك، براي سلامتي و جلوگيري از بيمـاري هـاي قلبـي عروقـي بسـيار مفيد می‌باشد .از طرفي به دلیل اينكه خانواده هاي روسـتايي از بـازار مصـرف شـير دور می‌باشند. و حمل شير به مناطق شهري به علت فسادپذيري و نبود امكانات لازم همواره با مشكلاتي همراه بوده است، بنابراين دامـداران شـير بـه دسـت آمـده را اغلـب بـراي توليـد فرآورده هاي لبني استفاده مي كنند.

ادامه خواهد داشت……

منبع:

نادرپاپي و فرهاد ميرزايي. معرفي بزهاي بومي ايران. سازمان  تحقيقات آموزش و ترويج  كشاورزي، موسسه آموزش و ترویج کشاورزی. ۱۳۹۸.

https://www.researchgate.net/figure/Morphologies-of-animals-from-the-different-Iranian-goat-breeds-analyzed-Breed-ID-age-of_fig2_305515033

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

بهترین جیره غذایی برای پرورش مرغ

جیره غذایی برای پرورش مرغ

جیره غذایی برای پرورش مرغ یکی از مزایای پرورش علمی طیور این است که تغذیه از نظر داشتن ...
امدادکشاورز
25 اسف 1399
بیماری نیوکاسل در طیور

بیماری نیوکاسل در طیور

بیماری نیوکاسل در طیور تهیه مواد غذایی نقش مهمی در زندگی انسان‌ها داشته. یکی از نیازهای ضروری تغذیه ...
امدادکشاورز
02 ارد 1400
تب برفکی

همه چیز در مورد تب برفکی دام

همه چیز در مورد تب برفکی دام بیماری تب برفکی بیماری تب برفکی یکی از بیماری‌های واگیردار نشخوارکنندگان است. ...
امدادکشاورز
19 اسف 1399